"Hangi konu, kime ve nasıl öğretilmelidir?" sorusuyla okul ve eğitim (educational) psikolojisi ilgilenir. Eğitimde verimin en üst düzeye ulaşması için öğretmen nasıl yetiştirilmeli, öğretim programı gerek içerik, gerek biçim olarak nasıl düzenlenmeli, sınıf ortamını etkileyen değişkenleri nasıl değerlendirmeli gibi sorular, okul ve eğitim psikolojisinin ilgilendiği konulardan birkaçına örnek oluşturur. Ali bey'in kızının matematik öğretmeniyle görüşmesini gerektiren sorunlardan bazılarının, okul ve eğitim psikolojisini ilgilendireceğinden emin olabiliriz. Psikolojinin bu dalı, psikoloji biliminin bulguları çerçevesinde, okul ortamını ve eğitim sürecini, en etkin düzeye getirmeyi amaçlar.
Endüstri Psikolojisi
Endüstriyel (industrial) psikoloji belirli bir işe en uygun kişiyi, veya belirli bir kişiye en uygun işi seçmeyle ilgilenir. Endüstriyel psikolog, hem araştırmayla, hem de uygulamayla ilgilenir, örneğin, bir endüstri kuruluşunda yeni bir makine geliştirilirken, değişik seçenekler arasından hangi makinenin düzeninin en düşük hata riskiyle çalışabileceğini endüstriyel psikolog araştırır. Ayrıca, bu endüstri kuruluşunda çalışan bireylerin işten doyum almalarını sağlamayı ve üretimde verimlilik düzeylerini yüksek tutabilmeyi amaçlayan çevresel, psikolojik ve sosyal düzenlemeler getirir, örneğin, Ali Bey'in çalıştığı yerin orada çalışanları daha etkin ve verimli bir biçimde nasıl etkileyeceğini endüstriyel psikolog araştırır ve belirli çözüm yollan önerir.
Yeni Gelişen Psikoloji Alanları
Toplum yaşamı karmaşıklaşıp, bireyin davranışlarının kökenleri aydınlığa kavuştukça, yeni psikoloji alanları oluşur. Bunlardan bazılarını kısaca şöyle tanımlayabiliriz:
Adalet psikolojisi (forensic psychology) yasaların hem yapımı, hem de uygulanması yönleriyle ilgilenir. İnfaz sistemlerinin verimliliği, hapishane ve ıslahhanelerdeki koşulların bireyleri nasıl etkilediği, bu alanın ilgi konulan içine girer .
Bilgisayarların gelişmesi ve günlük yaşamın farklı yönlerini etkisi altına alması, psikologların konuyla ilgilenmesine yol açmıştır. Yapay zekâ (artificial intelligence) konusuyla ilgilenen psikologlar, bireyin düşünce süreçlerini ve zihninin işleyişini taklit edebilen bilgisayar programları geliştirme çabası içindedirler, örneğin, bir dilden başka bir dile bilgisayar aracılığıyla çeviri yapabilme olanağını, bu tür psikologlar araştırır.
Çevre (ecological) psikolojisi de yeni gelişen bir dal olarak, bireyin veya grubun, davranışını etkileyen çevresel değişkenleri inceler. Çevresel etkenler renk, mekânın boyutlan, ısı, ışık gibi fiziksel değişkenler olabileceği gibi, bireylerin belirli toplumsal olayları ( cenaze, düğün, cinayet, evlenme, kız kaçırma vs.) yaşadığı boyutları belirten değişkenler de olabilir.
Sağlık (health) psikolojisi psikoloji ve tıp alanlarında gittikçe kabul edilen yeni, bir alandır. Günümüzde geleneksel tıbbın yerine, yeni bir bilimsel yaklaşımı temsil eden modern tıp anlayışı geçerlidir. • Geleneksel tıp modeli içerisinde geliştirilmiş olan medikal biyolojinin, insan sağlığıyla ilgili bütün konuları kapsadığı varsayılıyordu. Modern tıp içinde bio-psiko-sosyal model gelişmiş ve medikal biyolojinin yerini almıştır. Sağlık psikolojisi yeni geliştirilen bio-psiko-sosyal modelin bir bölümünü oluşturur. Genel olarak görevleri, 20. yüzyılın son çeyreğinde elde edilen araştırma bulguları ışığında, davranış organizasyonları ve davranış değişiklikleri yapmaktır. Bunlar:
(1) Sağlığı korumak,
(2) Sağlığı geliştirici davranış ve yaşam biçimlerini geliştirmek,
(3) Hastalıklardan korunmak ve hızla iyileşmek,
(4) Sağlık bakım sistemlerine işlerlik kazandırmak, olarak tanımlanmıştır.
Sağlık, "hasta ya da sakat olmama hali değil, fiziksel, zihinsel ve sosyal yönden tam bir iyilik hali" olarak tanımlanır. Modern tıb'ın temelini oluşturan bio-psiko-sosyal modele göre, bu yapılar birbirlerinden bağımsız işlemezler. Sağlık psikologları, zihnin bedeni nasıl etkilediğini araştırırlar. Bu tür araştırmalardan elde edilen verileri, insanın "sağlıklı yaşam" kalitesini yükseltmede uygularlar.
20. yüzyıl başlarındaki ölümcül hastalıklar, birden ortaya çıkan ve hızla sonuçlanan akut enfeksiyon hastalıkları idi. Bugün ise ölümcül hastalıklar kanser ya da kalp rahatsızlıkları gibi kronik özellikte. Yaşama biçimimiz ve kararlarımızla, sağlıklı yaşamayı ya da hasta olmayı seçebiliyoruz. Sağlık psikolojisi açısından önemli olan bireylerin semptomatik dönemdeki sağlığa ilişkin değerlerini, sağlık davranışlarını taramak ve bilişsel-davranışsal yaklaşımlar (kuramlar) uygulayarak, bireyin sağlığının her yönüyle gelişmesine olanak sağlamaktır.
Spor Psikolojisi yeni gelişen bir psikoloji alanıdır.
(1) Sportif etkinliğin psikolojik özellikleri,
(2) Sporcuların sportif etkinliklerini sürdürmeye hazır oluşlarının psikolojik analizleri,
(3) Spor ve kişilik,
(4) Sporda küçük grupların psikolojisi,
(5) Sporcu seçiminde psikolojik ilkeler,
(6) Sporcu hazırlanmasında iradenin rolü,
(7) Sporcuların yarışmalara hazırlanmalarında psikolojik yöntemler.
DERLEYEN...EMRE ŞEN (KESFETKENDİNİ EDİTÖRÜ)
İletişim:bilgi@kesfetkendini.com