GELİŞİM PSİKOLOJİSİ

  Gelişime İlişkin Dünya Görüşleri

  BENZETME:

  Mekanistik: Makina

  Organizmik: Organizma

  Diyalektik: Orkestra müziği

  BİREY:

  Mekanistik: Genel olarak edilgin

  Organizmik: Etkin

  Diyalektik: Etkileşimsel

  ODAK:

  Mekanistik: Davranışta gözlenebilir değişimler

  Organizmik: Yapıda içsel değişimler

  Diyalektik: Birey ile toplum arasında ilişki

  DEĞİŞİM TÜRÜ:

  Mekanistik: Niceliksel

  Organizmik: Niteliksel

  Diyalektik: Niceliksel ve niteliksel

  Kaynak: Perlmutter ve Hall, 1992.

  Mekanistik modeller makina benzetmesini kullanır ve gelişimin

de makinanın işleyişini yöneten yasalar gibi düzenli yasalara bağlı

olduğunu kabul eder. Gelişimi dış güçler etkiler; davranış geçmişteki

deneyimlerle ve şimdiki durumlarla biçimlenir. İnsanların duyguları,

düşünceleri ve eylemleri değişir, ama yapıları değişmez (otuz yaşındaki

biriyle yedi yaşındakinin bilişsel yapıları farklı değildir). Bu modelde

davranış uyarılmanın sonucudur, dolayısıyla insanların eylemleri

çevreye tepkiler doğrultusunda açıklanır. Öğrenme kuramcıları davranışı

açıklarken ve bazı biliş kuramcıları zihnin işleyişini açıklarken

bu modeli kullanırlar. Bu yaklaşımda insan edilgin bir varlıktır (ancak,

bu modelden kaynaklanan "toplumsal biliş kuramı"nda birey

akılcı bağlamda etkin sayılmaktadır). Organizmik modeller insanı etkin

ve değişen organizmalar olarak görürler. İnsanlar çevreyle etkileştikleri

için köklü bir biçimde değişirler. Düşüncedeki gelişme deneyimin

basit bir sonucu değildir, yapıdaki biyolojik temelli özel bir

değişimi yansıtır (otuz yaşındaki birinin bilişsel süreçleri yedi yaşındaki

birininkinden niteliksel olarak farklıdır). Organizmik yaklaşım

gelişimin hedefiyle ve davranışın örgütlenme biçimiyle ilgilenir; davranışın

dışsal nedenini değil, bireyin içindeki değişim kurallarını tanıma

ve tüm sistemi betimleme amacını güder. Bu yaklaşımda birey etkindir,

etkinliğinin kaynağı da kendisidir. Diyalektik yaklaşım insanın

sürekli değişen bir çevreyle etkileşim içinde olduğunu kabul eder.

Gelişim, aralarında hiçbir zaman yetkin bir uyum bulunmayan biyolojik,

fiziksel, psikolojik ve toplumsal boyutlara sahiptir. Diyalektik

yaklaşım birey ile toplum arasındaki ilişkiye odaklanır; bireyin gelişimi

büyük ölçüde tarihsel andaki olaylardan etkilenir (bu nedenle, yüzyılımızda

doğmuş birinin gelişimi geçen yüzyılda doğmuş birininkinden

farklı olacaktır). Diyalektik yaklaşımın mekanistik ve organizmik

yaklaşımların kavramlarını bütünleştirebileceğini ileri süren gelişimciler

vardır.  Şimdi, daha önce sözünü ettiğimiz gelişim kuramlarını birbiriyle

karşılaştırarak inceleyebiliriz.

  Olgunlaşma kuramı insanoğlunun sırasal bir büyüme (sequential

growth) gösterdiği ilkesini embriyoloji çalışmalarından almıştır. Embriyonun

epigenetik olarak bazı evrelerden geçerek büyüdüğü ve bu sıranın

her zaman sabit olduğu bu çalışmalarda ortaya konmuştur. İşte

bu embriyolojik modeli çocuk gelişimine uygulayan kişi Arnold Gesell

(1880-1961) olmuştur. Gesell'e göre, olgunlaşma mekanizması

doğumdan önce olduğu gibi sonra da gelişimi yönlendirmeyi sürdürür.

Gelişim hızları açısından çocuklar arasında farklılık olmakla birlikte

hepsi aynı sırayı izler. Çocuklar, sinir sistemleri yeterli derecede

olgunlaştığında, oturur, yürür ve konuşurlar. Bu gelişmede öğrenmenin

çok az katkısı vardır. Ancak Gesell normal gelişim için belirli çevresel

koşulların da gerekli olduğunu kabul eder. Olgunlaşma süreci herhangi

bir biçimde zarar gördüğünde normal gelişim de engellenecektir.

Örneğin embriyo oksijen yokluğuna uğrarsa organların gelişiminde

ciddi sorunlar görülür. Doğum sonrası gelişimde de çevrenin belirli

koşulları taşıması gerekmektedir. Örneğin, çevrelerinde yeterli derecede

uyaran olmayan, yeterli bakım görmeyen kurum çocukları iyi gelişemezler.

Gesell en önemli çalışmalarını devinim gelişimi alanında

yapmış, ancak olgunlaşma mekanizmasının bütün gelişimi belirlediğini

kabul etmiştir. Gesell'e göre çocuk yetiştirmek de olgunlaşma

ilkesinin tanınmasıyla başlamalıdır. İnsanoğlu dünyaya biyolojik evrimin

ürünü olan bir programla gelir; anababa belirli kurallara zorlamadan,

çocuğu kendisinden alacağı doğal ipuçlarına göre eğitmeyi bilmelidir.

 Gesell'i eleştiren kuramcılara göre, çocuğun gelişiminde dış çevre

iç plandan daha etkilidir. Gesell ayrıca, gelişimdeki yaş normlarını

çok kesin biçimde verdiği, olabilecek değişiklikleri dikkate almadığı

için de eleştirilmektedir. Buna karşılık Gesell'in, özellikle bebeğin

devinim gelişimine ilişkin normları hala çok değerlidir; çocuğun kendini

ayarlaması, anababanın da buna duyarlı olması ilkesi de geçerliğini

korumaktadır.

  Psikanalizin gelişim psikolojisine belli başlı katkısı evre kavramıdır.

Freud (1856-1939) insan gelişiminin çeşitli evrelerini tutarlı bir

sistem halinde betimleyen ilk bilim adamıdır. Son olarak psikanaliz,

insanın eylemlerinin ve düşüncelerinin ilk bakışta görüldüğünden daha

karmaşık olduğunu öğretmiştir bize.

  Psikanaliz kuramı gelişim alanını etkilemiş olmakla birlikte, çağdaş

gelişimciler genellikle birçok psikanalitik görüşü yetersiz ya da

yanlış bulmaktadırlar. Örneğin, ilk üç psikoseksüel evrenin yetişkinlikteki

kişilik gelişimini belirlediği görüşü normal çocukların araştırılmasında

pek az destek bulmuştur. Ayrıca, yetişkinlikteki kişilik özelliklerinin

ve davranışların çoğunun sosyo-kültürel çevreden ve gündelik

yaşamdan etkilendiği konusunda görüş birliği vardır. Psikanalizin

tarihsel önemi bütün bu tartışmaları başlatan ilk kuram olmasıdır.

  Toplumsal öğrenme kuramının en önemli adı olan Bandura insan

yaşamında "gözlem yoluyla öğrenme"nin önemini savunur. Gözlemsel

öğrenme dört süreç içinde gelişir: Dikkat etme, akılda tutma, davranışı

tekrarlama, pekiştirme ve güdüleme. Aslında bu dört süreç birbirinden

ayrı değildir, birlikte işler. Bandura bu dört sürece dayanan "model

alarak öğrenme" olgusunu, daha geniş bir çerçeve içinde asıl

"toplumsallaşma" süreci açısından değerlendirir. Toplumsallaşma süreci

içinde bir toplumun üyelerine toplumsal kabul gören davranışlar, cinsiyet

rolleri öğretilir. Kişi toplumsallaştıkça dış ödül ve ceza sistemlerine

bağımlı kalmadan kendi iç denetim örüntülerini geliştirir. Kişi kendini

değerlendirme standartlarını oluştururken gözlemlediği modellerin

standartlarını örnek alır. Toplumsal öğrenme kuramcıları paylaşma,

yardımlaşma, işbirliği gibi olumlu toplumsal davranışların da bu modellerden

etkilendiğini kabul ederler. Sonuç olarak bu yaklaşımda,

model davranışlar aracılığıyla insana her tür davranışın öğretilebileceği

ilkesi benimsenmektedir.

  Toplumsal öğrenme kuramcısı Banduranın görüşleri ile bilişsel

gelişim kuramcısı Piaget'in görüşleri arasında birleşen ve ayrılan noktalar

vardır. Her iki kuramcı da çocuğu öğrenme süreci içinde oldukça

etkin ve bilişsel bir varlık olarak kabul eder. Ancak Bandura dış çevrenin

etkilerini savunurken, Piaget iç güçlerin önemini vurgular. Piaget'e

göre gelişim, dışardan öğretilenden bağımsız olarak, çocuğun içsel

ilgi ve merakı sonucu kendi kendine ilerleyen bir süreçtir. Bu süreç

bazı içsel değişikliklerle evrelerin ortaya çıkmasını sağlar. Daha çok

çevreci olan Bandura ise Piaget'in görüşlerini iki açıdan eleştirir. Bandura

ya göre çocuklar çevreye içsel bir merak duydukları için değil,

pekiştiricilerle özendirildikleri için öğrenir, daha sonra bu dış

değerlendirmeleri içselleştirirler. Yine Bandura'ya göre çocukların ne

öğrendiklerini evreler değil izlenen modeller belirler; hatta toplumsal

öğrenme yöntemleriyle Piaget'in evrelerini değiştirmek bile olanaklıdır.

  Bilişsel gelişimciler dış çevrenin çocuk üzerindeki etkisinin önemini

kabul etmekle birlikte çocuktan kaynaklanan gelişime de yer vermek

istemektedirler. Dolayısıyla gelişimciler, Bandura'nın kendiliğinden

öğrenme olgusunu ihmal edişini eleştirmektedirler. Gelişimcilere

göre Bandura çok fazla çevrecidir ve bu tutum dikkatimizin çocuktan

uzaklaşmasına yol açmaktadır (W. Crain, 1980).

  Piaget'e göre zeka gelişimi "sürekli ve ilerleyici bir dengelenme

sürecidir" ve "gelişimin evreleri ya da düzeyleri birbirini izleyen

dengelenme basamaklarından oluşur." Gelişim sırasında birbiri ardına ortaya

çıkan farklı bütünsel yapılar doğuştan değildir, derece derece kurulurlar,

bir oluşumun sonucudurlar. Zeka esas olarak etkin bir doğaya

sahiptir. Ruhsal yaşamın hareket noktası bilinç değil, etkinliktir ve

ruhsal gelişim eylemin derece derece zihinselleşmesinden ibarettir.

Piaget'e göre, "eylem düşünceden önce gelir." Eylem işlemde içselleşir.

Pratik zeka kavramsal zeka haline gelir.

  Bilişsel gelişim kuramının belirlediği evreler ile psikanalizin

belirlediği evreler arasında karşılaştırma yapmak yararlı olacaktır. Piaget

(1896-1980) daha başlangıçtan itibaren ve araştırmaları boyunca kendi

bulgularını psikanalizin bulgularıyla karşılaştırmaya çalışmıştır. Sonunda

Piaget, 1933'deki psikanaliz kongresinde kendi zeka psikolojisi

ile psikanaliz arasındaki ilişkiyi ortaya koymuştur. Piaget, duygusal

gelişimle bilişsel gelişim arasında koşutluk olduğuna, ikisinin de evre

sistemi aracılığıyla belirlenebileceğine inanmaktadır. Piaget zihinsel

ve duygusal evreleri sistemleştirmekte ve her zihinsel evreye karşılık

olan duygusal görünümleri belirtmektedir. Piaget'e göre iki alan arasındaki

koşutluk açık ve kesindir: Duygusal alan, yapısı zihinsel olan

davranışın enerji kaynağını oluşturur. Bu düzenleme Piaget'in evre sistemini

genelleştirmekte ve evre anlayışı kişiliğinin evreleri anlayışı

haline gelmektedir.

  Piaget'e göre Freud'un temel keşiflerinden biri, çocuğun duygusal

alanın iyi belirlenmiş evrelerinden geçerek gelişmesi, evreler arasında

yetkin bir sürekliliğin olması olgusudur. Piaget'in Freud'a yönelttiği

temel eleştiri ise, keşfettiği duygusal olguları yorumlamasının yetersiz

kalması yönündedir. Piaget'e göre bu yetersizliğin nedeni Freud'un hala

geleneksel çağrışımcı psikoloji çerçevesinde düşünmesidir. Piaget

Freud'un keşfettiği temel duygusal olguların kendi evre anlayışıyla ve

sistemiyle kolayca bütünleştirilebileceği inancındadır.

  Piaget'e göre, gelişimde bilişsel ögeler ile duygusal ögeler birbirinden

ayırt edilemez. Duygusal alan, zekanın yapılarının değil işleyişinin

tabi olduğu bir enerji kaynağı rolünü oynar. Gerçekte enerjisiz

bir yapı ve yapısız bir enerji olamayacağı için, her yeni yapıya bir

enerji düzenleme biçimi, her duygusal davranış düzeyine de belirli bir

bilişsel yapı tipi denk düşmelidir. Bu açıdan bakıldığında, Piaget'in

sistemindeki farklı evreler onlara denk düşen duygusal görünümlerle

tamamlanabilir. Piaget'e göre gerçeklikte duygusal ve bilişsel davranıştan

ayrı ayrı söz etmek olanaksızdır; her davranış "aynı zamanda

hem o, hem öbürü"dür. Bunu kavramak için yapının ve enerjinin dilini

öğrenmek gerekir. Piaget'in yaklaşımında duygusal gelişim zihinsel

gelişime bağlıdır. Fakat zeka ile duygu arasında bir doğa farkı vardır:

"Davranışın enerjisi duygusal alanı ortaya çıkarır; davranışın yapıları

ise bilişsel işlevleri ortaya çıkarır." Duygusal alan zekanın işleyişine

müdahale eder, ama yapılar yaratamaz. Piaget'e göre, "Duygusal işlev,

ona araçlarını sağlayan ve onun hedeflerini aydınlatan zeka olmadan

hiçbir şey değildir."

  Bilişsel gelişim ile toplumsal gelişim arasında da ilişki kurulabilir;

bu ilişkiyi belirten en genel kavram "toplumsal biliş" (social cognition)

kavramıdır. Toplumsal bilişin gelişimi, insani, toplumsal dünyaya

ilişkin bilişlerin gelişimidir. Bu gelişim, ben'in ben-olmayan'dan,

kişinin kişi-olmayan'dan ve bir kişinin başka bir kişiden gitgide ayrılması,

farklılaşması süreci olarak tanımlanabilir.

  Piaget'e göre çocuğu çevre ile ilişkiye sokan etkinlik özümleme

ve uyma süreçlerini içerir, zeka da bu özne-nesne ilişkisiyle tanımlanır.

Özne ile nesne arasındaki ilk ilişki ikili olmayan (adüalistik) bir

farklılaşmamışlık ilişkisidir; bu ilişkide ben ile ben-olmayan arasında

hiçbir ayırım yoktur. Sonra iki yönlü bir hareketle, yani deneyimin

değerlendirilmesini sağlayan dışsallaştırma hareketiyle ve zihinsel işleyişin

bilincini kazandıran içselleştirme hareketiyle, kendi özerklikleri

ve etkileşimleri içinde öznenin kurulması ve dünyanın kurulması gerçekleşir.

Piaget'e göre, "zeka ne benin bilinciyle başlar, ne de nesnelerin

bilinciyle; zeka bunların etkileşiminin bilinciyle başlar ve bu etkileşimin

iki kutbunun aynı anda birbirine yönelmesiyle, zeka kendi

kendini örgütlerken dünyayı da örgütler." Başlangıçta her şey özne ve

onun eylemi üzerinde odaklaşmıştır; sonra derece derece merkezden

ayrılma (decentration) gerçekleşir, böylece özne diğer nesneler arasında

bir nesne olur. Piaget'e göre bu gelişimi belirleyen ilke şudur:

Bütünsel bir benmerkezlilikten nesnelliğe geçiş (Tran-Thong, 1978).

  Flavell'e göre, toplumsal biliş, insani nesnelerin ve onların yaptıklarının

bilişi anlamına gelmektedir. Bu bilişin içinde ben'e, diğer insanlara,

toplumsal ilişkilere, örgütlere ve kurumlara, genel olarak insani,

toplumsal dünyamıza ilişkin algı, düşünme ve bilgi vardır. Toplumsal

biliş insanları ve insanın yaptıklarını konu edinir. Örneğin makinalar,

matematik, ahlaksal yargılar insani bilişin konuları ve ürünleridir;

ama yalnızca sonuncusu insani toplumsal bilişin konusu sayılabilir.

Toplumsal biliş kesinlikle toplumsal dünyayı ele alır, fiziksel ve

mantıksal-matematiksel olanı değil. Böylece toplumsal biliş alanındaki

özel gelişim eğilimleri şu alanlarda ortaya çıkmaktadır: Algılar,

duygular, düşünceler, niyetler, ben, kişilik, ahlak.

  Bilindiği gibi, Piaget'in kuramı öncelikle çocukların bilişsel

gelişimiyle ve onların fiziksel dünyanın işleyişini anlayışlarıyla ilgilidir.

Kuramın temel sayıltısı, insanları ve toplumsal ilişkileri anlamada

etkili olan bilişsel etkenlerin fiziksel dünyayı anlamada rolü olan

etkenlerle aynı olduğudur. Piaget toplumsal dünyanın çocuğu fiziksel

dünyayla aynı biçimde etkilediğini kabul etmektedir. Bu temel kabulleri

nedeniyle Piaget'in modeli -toplumsal deneyimi gelişimin kaynağı

olarak kabul etse bile- toplumsal alanla çok az ilgilenmektedir. Günümüzün

bilişsel kuramcıları ise Piaget'in toplumsal deneyimle ilgili

görüşünü pek paylaşmamaktadırlar. Onlara göre toplumsal deneyimin

çocuk üzerindeki etkisi Piaget'in sandığından hem daha farklı, hem de

daha önemlidir. Toplumsal biliş kavramının ortaya çıkması da işte bunun

sonucu olmuştur.

DERLEYEN...EMRE ŞEN (KESFETKENDİNİ EDİTÖRÜ)

İletişim:bilgi@kesfetkendini.com